Thấy ánh sáng giữa vô thường
Có những cuốn sách đọc xong ta gấp lại, cất lên kệ và nhanh chóng quên đi cùng dòng chảy thời gian. Nhưng cũng có những tác phẩm khi trang cuối cùng khép lại, một khoảng lặng mênh mông mở ra trong tâm trí, buộc ta phải ngồi yên, đối diện với chính mình và nhìn lại toàn bộ con đường mình đang đi. Đi Tìm Lẽ Sống (Man’s Search for Meaning) của bác sĩ tâm thần Viktor E. Frankl là một cuốn sách như thế.
Đó không đơn thuần là một cuốn hồi ký lịch sử tái hiện thảm họa diệt chủng tàn khốc, cũng không phải một cuốn sách kỹ năng giáo điều. Đứng ở ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết tại “địa ngục trần gian”, Frankl đã để lại một di sản tinh thần vô giá: một cuộc cách mạng trong nhận thức về sự tồn tại. Đọc xong tác phẩm, tôi nhận ra hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc đời chưa bao giờ là việc đi tìm một thứ gì đó có sẵn ở bên ngoài. Đó là một hành trình chuyển hóa sâu sắc từ việc đòi hỏi ở cuộc sống sang chủ động kiến tạo một cuộc đời an nhiên, đáng sống và tràn đầy giá trị.
Phần 1: từ địa ngục auschwitz đến lòng biết ơn hiện tại
Viktor Frankl đã trải qua những năm tháng kinh hoàng nhất của lịch sử nhân loại tại các trại tập trung, tiêu biểu là Auschwitz. Nơi đó, con người bị tước đoạt tất cả: danh tính, quần áo, người thân, địa vị và cả quyền cơ bản nhất là được sống như một con người. Ông đã đúc kết tâm lý tù nhân qua ba giai đoạn: sự sốc và phủ nhận ban đầu; sự thờ ơ, vô cảm như một cơ chế tự vệ tự nhiên trước sự tàn bạo thường nhật; và cuối cùng là sự mất phương hướng, cay đắng sau khi được giải phóng.
Nhưng điều đắt giá nhất mà Frankl quan sát được giữa ranh giới sinh tử không phải là sự sụp đổ của thể xác, mà là sức mạnh diệu kỳ của tinh thần. Những người sống sót được giữa cái rét cắt da, sự đói khát kiệt cùng và những trận đòn roi tàn nhẫn không hẳn là những người khỏe mạnh nhất về thể chất. Họ là những người nắm giữ một lý do để tiếp tục sống – một lời hứa với người thương, một công trình chưa hoàn thành, hay một niềm tin mãnh liệt vào tương lai.
Sự thật ấy đã giáng một đòn mạnh mẽ vào tâm trí tôi. Nhìn lại cuộc đời mình, tôi chợt nhận ra những biến cố, những lúc cùng cực hay bế tắc nhất mà mình từng trải qua thực chất chỉ bằng một phần rất nhỏ so với những gì con người trong trại tập trung Auschwitz phải chịu đựng. Chúng ta thường có xu hướng phóng đại những nỗi đau cá nhân, biến những bất như ý vụn vặt thành gánh nặng ngàn cân rồi tự chìm đọng trong sự than trách.
Đọc xong cuốn sách, một cảm xúc trào dâng trong tôi: lòng biết ơn vô hạn. Tôi biết ơn vì mỗi buổi sáng thức dậy vẫn được hít thở bầu không khí tự do, được sống trong bình yên và có đủ cơm ăn, áo mặc. Khi góc nhìn thay đổi, tâm trí tự khắc buông bỏ những ưu phiền vụn vặt. Sự than trách biến mất, nhường chỗ cho sự trân trọng trọn vẹn từng khoảnh khắc của hiện tại.
Phần 2: “Chân không tồn tại” & Liệu pháp ý nghĩa
Từ những trải nghiệm xương máu, Frankl đã sáng lập ra Liệu pháp Ý niệm (Logotherapy). Triết lý cốt lõi của ông chỉ ra rằng: động lực tối thượng của con người không phải là Khát khao Khoái lạc (như Sigmund Freud từng nói) hay Khát khao Quyền lực (như Alfred Adler nhận định), mà là Khát khao Ý nghĩa (Will to Meaning). Khi con người đánh mất khát khao này, họ sẽ rơi vào trạng thái “Chân không Tồn tại” (Existential Vacuum) – một cảm giác trống rỗng, chán nản, vô định dù bên ngoài họ vẫn sống và làm việc bình thường.
Thú thật, tôi từng thấy hình bóng mình nằm trọn trong hai chữ “chân không” ấy. Đó là những ngày tháng sống như một cỗ máy lập trình sẵn: sáng đi làm, chiều về nhà, làm việc chăm chỉ đến cuối tháng nhận lương rồi lại cuốn theo vòng quay mưu sinh lặp đi lặp lại không lối thoát. Tôi đã từng tự hỏi: “Cuộc sống này mang lại điều gì cho mình?” và rồi nhận lại sự im lặng đến đáng sợ của khoảng trống nội tâm.
Liệu pháp Ý nghĩa của Frankl xuất hiện như một kim chỉ nam, đảo ngược hoàn toàn tư duy của tôi. Tôi ngộ ra rằng câu hỏi đúng nhất không phải là đời mang lại cho ta điều gì, mà là “Ta mang lại điều gì cho cuộc sống này?”
Triết lý này hoàn toàn tương thích với góc nhìn của nhà tâm linh Sadhguru. Ông từng nhấn mạnh rằng thế giới bên ngoài có thể hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, nhưng trạng thái nội tâm lại hoàn toàn thuộc về lựa chọn của mỗi người. Khả năng phản ứng của ta trước cuộc sống là vô hạn. Khi áp dụng Liệu pháp Ý nghĩa, gần như mọi ưu tư, lo lắng hay phiền não trước đây của tôi đều tan biến. Tôi hiểu rằng giá trị của bản thân không đo đếm bằng những gì ta tích lũy, mà bằng những ý nghĩa ta tạo ra.
Khi tìm thấy lẽ sống, nghị lực bên trong tôi trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Khi đặt ra những mục tiêu lớn lao cho cuộc đời mình, tôi nhìn lại con đường phía trước và hiểu rằng: dù nó có gian nan đến đâu, chắc chắn nó không bao giờ có thể khó khăn bằng con đường mà những con người trong tác phẩm của Frankl đã đi qua.
Phần 3: Từ ý thức đến hành động – những dấu chân “ahaalife”
Frankl đã chỉ ra ba con đường để tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống:
1. Qua Sáng tạo và Công việc (Tạo ra một tác phẩm, hoàn thành một sứ mệnh).
2. Qua Trải nghiệm và Tình yêu (Trải nghiệm cái đẹp, thiên nhiên, nghệ thuật hoặc sự kết nối sâu sắc với con người).
3. Qua Thái độ trước Khổ đau (Lựa chọn cách đối diện với nghịch cảnh). Tôi chọn chuyển hóa những nhận thức ấy thành từng hành động cụ thể, bắt đầu từ những việc tưởng chừng rất nhỏ bé mỗi ngày.
Sự lan tỏa từ những hành động đơn sơ
Mỗi buổi sáng, tôi duy trì thói quen chạy bộ. Tôi không giữ niềm vui ấy cho riêng mình mà chụp lại những khoảnh khắc rèn luyện, gửi cho mấy đứa em như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về sức khỏe và kỷ luật. Nhìn thấy năng lượng ấy, từ chỗ e ngại, giờ đây đứa nào cũng hào hứng tham gia các giải chạy, tự tay treo những chiếc huy chương trang trọng trong nhà như một sự tự thưởng. Nhìn thấy sự thay đổi tích cực của các em, tôi nhận ra mình đang sống có giá trị.
Lập ra Ahaalife.com và Hành trình 1.000 cuốn sách
Để lan tỏa triết lý sống này rộng hơn, tôi lập ra website Ahaalife.com. Đây là nơi tôi chia sẻ những bài viết chiêm nghiệm về nhân sinh quan, trao đi một góc nhìn về “Một cuộc đời đáng sống” để bất kỳ ai ghé thăm cũng có thể tìm thấy một chút an nhiên cho riêng mình.
Cùng với đó, tôi dấn thân vào hành trình lan tỏa văn hóa đọc. Tôi đã tặng hơn 200 cuốn sách cho đội nhóm nhân viên đồng nghiệp của mình và đặt mục tiêu rõ ràng: trao đi hơn 1.000 cuốn sách giá trị trước khi khép lại hành trình của mình trên trái đất này. Tặng sách không chỉ là trao đi tri thức, mà là gieo những hạt giống tư duy tích cực vào tâm hồn người khác.
Hành trình đạp xe 6.000km trong 80 ngày xuyên Việt
Nhằm thách thức giới hạn bản thân và truyền cảm hứng sống rực rỡ, tôi lên kế hoạch cho chuyến đi đạp xe 6.000km trong 80 ngày đi một vòng Việt Nam. Chỉ cần nghe về kế hoạch này, nhiều người xung quanh đã nhận được sự hứng thú và năng lượng tích cực. Qua những gì tôi làm, họ bắt đầu tin tưởng rằng con người hoàn toàn có thể bứt phá khỏi những khuôn mẫu gò bó để thực hiện những điều độc đáo, phi thường cho cuộc đời.
An nhiên trong từng bước chân
Nếu Frankl dạy ta đi tìm ý nghĩa trong sứ mệnh, thì Thiền sư Thích Nhất Hạnh lại mang đến một lát cắt tinh tế: “Không có con đường dẫn đến bình an, bình an chính là con đường”.
Tôi nhận ra rằng, ý nghĩa sống hay sự an nhiên không nằm ở vạch đích của chuyến đi 6.000km, cũng không đợi đến khi trao xong cuốn sách thứ 1.000 mới xuất hiện. Nó nằm ngay ở sự hiện diện trọn vẹn trong từng vòng quay bàn đạp, từng trang sách trao tay, từng bước chân chạy dưới ánh bình minh. Đó chính là An nhiên trong Hành động-dấn thân, cống hiến hết mình nhưng tâm không bị gánh nặng lo âu hay sự hơn thua ràng buộc.
Phần 4: Từ sân hận đến vô thường
Trong cuốn sách của Frankl, có một chi tiết đã ghim sâu vào tâm trí tôi và làm tôi trăn trở rất nhiều. Đó là câu chuyện về người chị đã quát mắng đứa em nhỏ vì em không kịp mang đôi giày lúc bị di tản giữa trời đông lạnh buốt. Thế nhưng, trong cuộc di tản hỗn loạn ngay sau đó, hai chị em đã lạc mất nhau mãi mãi.
Khi người chị nhận ra câu quát mắng ấy chính là những lời cuối cùng cô được nói với em mình, sự hối hận muộn màng đã gieo vào lòng cô một vết thương rớm máu. Cô hứa với lòng rằng từ đó về sau, sẽ mãi mãi không quát mắng bất kỳ ai, vì biết đâu đó sẽ là lần cuối cùng cô được gặp họ. Cô chọn thay thế sự gắt gỏng bằng sự đồng cảm và lời yêu thương.
Chi tiết này chạm thẳng vào những góc khuất trong tôi. Thú thật, bản thân tôi vẫn là một con người phàm trần, vẫn còn mang trong mình những nốt trầm sân si, những lúc nóng giận hay bất như ý. Kiểm soát cơn giận và sự gắt gỏng chưa bao giờ là điều dễ dàng.
Nhưng câu chuyện ấy cùng triết lý về sự vô thường đã trở thành một hồi chuông thức tỉnh. Sadhguru từng ví von một cách cay đắng rằng: “Giận dữ là tự mình uống thuốc độc rồi mong người khác chết”. Cuộc sống này vốn dĩ quá ngắn ngủi và mong manh. Ranh giới giữa còn và mất đôi khi chỉ trong một ánh mắt, một chuyến đi, hay một lời nói.
Mỗi khi lòng sân hận trỗi dậy, tôi lại tự đặt cho mình câu hỏi: “Nếu đây là lần cuối cùng mình được gặp con người này, mình có muốn để lại trong tâm trí họ một sự giận dữ hay không?”
Câu trả lời luôn là KHÔNG. Nhận thức được sự vô thường không làm ta bi quan, mà làm ta biết trân trọng nhau hơn. Để sống một cuộc đời trọn vẹn và an nhiên, sân hận chưa bao giờ là giải pháp. Thay vào đó, sự đồng cảm, lòng trắc ẩn và những lời yêu thương chân thành chính là chiếc chìa khóa duy nhất xoa dịu mọi vết thương và kết nối những tâm hồn.
Kết bài: Một cuộc đời đáng sống!
Đi Tìm Lẽ Sống không chỉ là một cuốn sách để đọc, mà là một hành trình để sống. Qua lăng kính của Viktor Frankl, cùng sự soi chiếu từ trí tuệ của Thầy Thích Nhất Hạnh và Sadhguru, tôi nhận ra rằng: Ý nghĩa cuộc sống không phải là thứ có sẵn để ta thụ động đi tìm, mà là kiệt tác do chính ta chủ động khắc họa qua từng thái độ, lựa chọn và hành động hằng ngày.
Chúng ta không thể chọn hoàn cảnh xảy ra với mình, nhưng hoàn toàn có quyền lựa chọn cách mình ứng xử trước hoàn cảnh đó. Đó chính là sự tự do cuối cùng của con người- sự tự do nội tâm mà không một ai hay bất kỳ nghịch cảnh nào có thể tước đoạt.
Dù bạn đang là ai, đang ở đâu, hay đang phải đối mặt với những thử thách nào, hãy nhớ rằng cuộc đời vẫn đang chờ đợi sự đáp lời từ bạn. Đừng hỏi đời mang lại cho ta điều gì, hãy bắt đầu bằng việc trao đi – trao đi một nụ cười, trao đi một lời yêu thương, một cuốn sách hay đơn giản là sự hiện diện trọn vẹn trong phút giây này. Bởi vì suy cho cùng, một cuộc đời an nhiên và đáng sống chính là một cuộc đời mà ở đó, ta chọn sống có ý nghĩa từng ngày.
