Trong suốt 12 năm làm việc tại một tập đoàn đa quốc gia, tôi đã từng sống như một con thoi — luôn tự hào về lịch trình dày đặc và chiếc điện thoại không bao giờ ngừng rung. Tôi từng coi sự bận rộn là một loại “trang sức” cho năng lực, một bằng chứng sống cho sự quan trọng của bản thân trong hệ thống.
Nhưng một buổi sáng tại Chennai, Ấn Độ, một câu nói của người đồng nghiệp cũ đã đập tan ảo tưởng đó, buộc tôi phải nhìn lại toàn bộ triết lý sống và làm việc của mình.
1. Suwon – Nơi những ly rượu Soju mở ra thế giới quan mới
Hành trình của tôi bắt đầu nhiều năm trước tại văn phòng Suwon, Hàn Quốc. Đó là những ngày tháng tôi đắm mình trong văn hóa “Palli-Palli” (Nhanh lên, nhanh lên) đặc trưng của xứ sở Kim Chi. Người bạn đồng nghiệp ngồi sát cạnh tôi khi đó là một kỹ sư người Hàn chính gốc. Dù mảng công việc của hai đứa khác nhau, nhưng sự gần gũi về vị trí ngồi đã khiến chúng tôi trở thành những người bạn “giáo lá vu vơ” sau giờ làm.
Hàn Quốc trong mắt tôi lúc ấy là một cỗ máy khổng lồ vận hành với độ chính xác tuyệt đối. Qua những buổi chiều tan làm, tôi được anh dẫn dắt vào thế giới của những buổi “Hwesik” — ăn nhậu công ty theo đúng nghĩa nghi lễ. Anh dạy tôi cách rót rượu Soju sao cho đúng lễ nghi: phải cầm chai bằng hai tay, người nhỏ tuổi rót cho người lớn tuổi, và tuyệt đối không bao giờ để ly của người đối diện bị trống. Bên những bàn đồ nướng nghi ngút khói, anh kể tôi nghe về áp lực của hệ thống, về sự phân cấp thứ bậc khắt khe, và cả những quy tắc ngầm trong cách người Hàn xây dựng lòng tin trước khi đặt bút ký một hợp đồng triệu đô.
Lúc đó, tôi nhìn anh và những người đồng nghiệp Hàn Quốc với một sự ngưỡng mộ thuần khiết: họ làm việc như thể ngày mai không bao giờ đến, và chơi cũng cuồng nhiệt như thế. Tôi tự nhủ, chính sự bận rộn đó là bí mật của “kỳ tích sông Hàn”.
2. Cuộc hội ngộ tại “Thủ phủ xe hơi” Chennai
Năm năm sau khi rời Hàn Quốc về Việt Nam, sợi dây liên lạc giữa chúng tôi mờ nhạt dần. Cho đến một ngày, tôi có chuyến công tác đến Chennai, Ấn Độ — nơi được mệnh danh là “Detroit của Nam Á”. Người bạn năm xưa giờ đã là một quản lý cấp cao, điều hành một bộ phận hơn 100 kỹ sư và quản lý các cấp tại một nhà máy quy mô lên tới 4.000 nhân sự.
Nhà máy khá rộng. Mỗi sáng, dòng người đổ về các phân xưởng như những dòng kiến. Với quy mô 4.000 con người, việc tôi có mặt ở đó đã ba ngày mà anh không hề hay biết là chuyện hoàn toàn bình thường. Tôi muốn dành cho anh một sự bất ngờ nên chỉ âm thầm làm việc với các quản lý trung gian dưới quyền anh.
Suốt những ngày đầu, tôi thỉnh thoảng đi ngang qua khu vực văn phòng chính. Từ xa, tôi vẫn thấy dáng hình quen thuộc ấy — anh bận đến mức khủng khiếp. Khi thì thấy anh đứng giữa một đám đông kỹ sư đang tranh luận gay gắt, khi thì thấy anh vùi đầu vào đống bản vẽ kỹ thuật với vẻ mặt vô cùng căng thẳng. Tôi tự nhủ: “Quả thực vị trí càng cao, áp lực càng lớn. Anh ấy vẫn giữ đúng phong độ bận rộn của người Hàn.”
Đến sáng ngày thứ ba, khi công việc của mình đã hòm hòm, tôi tiến thẳng đến bàn làm việc của anh ngay khi anh vừa đặt điện thoại xuống. Tôi cất tiếng chào bằng tiếng Hàn: “An-nyong Ha Se Yo!”
Anh sững sờ, mắt tròn xoe nhìn tôi như thể vừa thấy một bóng ma. Rồi anh bật cười, những câu hỏi dồn dập rơi xuống: “Ông qua lúc nào? Sao không báo tôi trước? Tối nay rảnh không, phải đi ăn tối ngay nhé!” Đúng như thói quen của người Hàn, lời mời ăn tối luôn là sự ưu tiên hàng đầu khi gặp lại người bạn cũ.
3. Giả vờ bận rộn
Buổi tối hôm đó, trong một không gian yên tĩnh tách biệt khỏi tiếng ồn ào của nhà máy, tôi nói với anh: “Thực ra tôi đã thấy anh từ mấy hôm trước, nhưng thấy anh quay cuồng với hàng trăm con người, bận rộn không lúc nào nghỉ nên tôi không dám làm phiền.”
Anh nhấp một ngụm trà, nhìn tôi với ánh mắt thâm trầm rồi buông một câu khiến tôi không khỏi bất ngờ:
“Có làm gì đâu mà bận. Thực ra, tất cả mọi người ở đây đều đang giả vờ bận rộn thôi!”
Câu nói đó như một cú tát vào nhận thức của tôi. Một quản lý điều hành hàng trăm con người, trong một nhà máy hàng ngàn nhân viên, lại thừa nhận rằng tất cả chỉ là “giả vờ”? Anh giải thích tiếp:
“Mỗi công việc ở đây đều đã có quy trình. Hệ thống đã được thiết kế để tự vận hành như một guồng máy trơn tru. Nếu mọi thứ cứ chạy đúng kế hoạch, tôi thực tế chẳng có việc gì để làm cả. Nhưng văn hóa tổ chức không cho phép chúng ta ‘không làm gì’. Thế là người ta phải tạo ra diện mạo của sự bận rộn để cảm thấy mình còn giá trị, hoặc để che giấu một sự thật rằng hệ thống đang thiếu hiệu quả.”
Rồi anh nhấn mạnh hai ý khiến tôi phải suy ngẫm mãi về sau:
Thứ nhất — Vấn đề chỉ xảy ra khi có sự thay đổi: Bận rộn thực sự chỉ xuất hiện khi có những biến số ngoài kế hoạch — có thể là một sự thay đổi ta thấy cần thiết, hoặc một sự cố ngoài ý muốn ập đến. Nếu bạn bận rộn liên tục, nghĩa là bạn đang mất kiểm soát với những thay đổi đó.
Thứ hai — Sự bận rộn là triệu chứng của một hệ thống lỗi: Một người quản lý giỏi là người trông có vẻ rảnh rỗi nhất, vì họ đã thiết lập được một hệ thống tự chạy mà không cần sự can thiệp trực tiếp của họ.
4. Triết lý về sự hiệu quả
Lời tự sự của anh bạn người Hàn làm tôi nhớ đến tư duy của những nhà công nghiệp đại tài.
Henry Ford — người cha đẻ của dây chuyền sản xuất hiện đại — từng có một quan điểm cực kỳ sắc bén: “Bận rộn không phải lúc nào cũng có nghĩa là làm việc thực sự. Câu hỏi không phải là bạn bận rộn thế nào, mà là bạn bận rộn vì cái gì.” Ford hiểu rằng nếu công nhân cứ chạy đôn chạy đáo trên sàn nhà máy, nghĩa là quy trình của ông có vấn đề. Sự hiệu quả nằm ở chỗ mỗi người đứng yên một vị trí, tối ưu hóa từng động tác nhỏ nhất để sản phẩm tự “trôi” đi.
Hay như Chung Ju-yung — người sáng lập tập đoàn Hyundai, một biểu tượng của tinh thần Hàn Quốc. Ông nổi tiếng với câu hỏi thúc đẩy “Bạn đã thử chưa?”, nhưng đằng sau đó không phải là sự lao đầu vào làm việc mù quáng. Ông cực kỳ coi trọng tư duy hệ thống. Với ông, sự bận rộn mà không đem lại sự cải tiến hay đột phá thì chỉ là sự lãng phí tài nguyên của cuộc đời. Một tổ chức mà ai cũng “vắt chân lên cổ” thường là một tổ chức đang vận hành không có kế hoạch — nơi con người ta dùng sự chăm chỉ cơ bắp để khỏa lấp cho sự yếu kém về tư duy chiến lược.
5. Thiết kế một cuộc đời đáng sống
Câu chuyện “giả vờ bận rộn” không chỉ dừng lại ở bức tường nhà máy Chennai. Khi nhìn rộng ra cuộc sống, tôi chợt nhận ra mình cũng đã từng “giả vờ bận rộn” với chính cuộc đời mình.
Chúng ta bận rộn lướt mạng xã hội hàng giờ và gọi đó là “kết nối”. Chúng ta bận rộn tham gia những buổi tiệc tùng không đem lại niềm vui và gọi đó là “xây dựng quan hệ”. Chúng ta bận rộn lo lắng về những thứ chưa xảy ra và gọi đó là “trách nhiệm”. Nhưng thực tế, giống như anh bạn người Hàn đã nói: chúng ta bận vì chúng ta không có một quy trình cho chính mình.
Khi không có một “kế hoạch cuộc đời” rõ ràng, chúng ta sẽ luôn bị những biến số của ngoại cảnh kéo đi. Một tin nhắn rác, một yêu cầu từ người khác, một sự cố nhỏ trên đường… tất cả đều có thể biến chúng ta thành những “lính cứu hỏa” suốt đời đi dập những đám cháy nhỏ, để rồi cuối ngày kiệt sức nhưng nhìn lại chẳng thấy mình tiến thêm được bước nào đến mục tiêu lớn.
Sự bận rộn quay cuồng hiện tại, phần lớn là sự bận rộn không cần thiết. Nếu chúng ta dũng cảm đối diện với sự thật, lên kế hoạch cho cuộc đời mình kỹ lưỡng hơn một chút, làm việc hiệu quả hơn một chút — chúng ta sẽ nhận ra mình có rất nhiều thời gian trống.
Khoảng thời gian trống đó không phải để “giả vờ” tiếp. Mà là để chúng ta thực hiện những việc thực sự quan trọng: rèn luyện cơ thể qua những dặm chạy bộ, học một bản nhạc mới trên phím đàn piano, hay đơn giản là ngồi lặng yên nhìn sâu vào bên trong chính mình.
Bài học từ Chennai là thế: Đừng để sự tất bật đánh lừa rằng bạn đang sống có ích. Hãy dừng việc “giả vờ” lại, kiểm soát những thay đổi, và dùng thời gian quý giá còn lại để thiết kế một cuộc đời đáng sống.
